"O, jak miłe są przybytki Twoje, Panie Zastępów! Dusza moja wzdycha i omdlewa z tęsknoty do przedsionków Pańskich. Serce moje i ciało woła radośnie do Boga żywego." (Ps. 84,2-3)
Tym Słowem Bożym przed 130 laty Generalny Superintendent Ks. dr Moll z Królewca poświęcił ten kościół. A Słowo to wypowiedział niegdyś Psalmista o świątyni Pańskiej wzniesionej w Jerozolimie, wyrażając w nim swoją miłość do niej i tęsknotę za społecznością z żywym Bogiem. Ta świątynia była bowiem symbolem obecności Bożej z Izraelem i odbiciem niebiańskiego przybytku.
Podobna wdzięczność jest i w naszych sercach w odniesieniu do tego Domu Bożego, w którym teraz jesteśmy zgromadzeni.
15 października mija bowiem 130 lat od wybudowania i poświęcenia tego ewangelickiego kościoła tu w Olsztynie.
Dziękuję Państwu za przybycie i z wielką radością witam wszystkich bardzo serdecznie na jubileuszowym koncercie i konferencji zorganizowanej przez Mazurskie Towarzystwo Ewangelickie.
Jestem wdzięczny za Państwa udział w naszym święcie. Pozwólcie Państwo, że krótko przypomnę historię, jak doszło do tego, że dziś możemy w tych murach właśnie przeżywać to wyjątkowe spotkanie.
Ten Dom Boży został wzniesiony przez ludzi, którym bliska była Boża Ewangelia o zbawieniu przez wiarę w Jezusa Chrystusa. Nie byłoby tego kościoła, gdyby nie było Bożych misjonarzy, którzy przynieśli Dobrą Nowinę także na Warmię i Mazury - gdyby nie było w szesnastym wieku Reformacji - ruchu odnowy Kościoła chrześcijańskiego poprzez powrót do Słowa Bożego.
Na terenie dawnych dwóch diecezji sambijskiej i pomezańskiej (Mazury) odnowę życia duchowego zgodnie z zasadami Reformacji i przy poparciu Księcia Albrechta, za przyzwoleniem króla polskiego Zygmunta Starego, przeprowadzili ówcześni biskupi wraz z prawie całym duchowieństwem poprzez zwiastowanie Ewangelii w języku narodowym i czytanie Biblii. Przejście z katolicyzmu na ewangelicyzm dokonało się tu bez wstrząsów. W kościołach wprowadzono liturgię i kazania w języku narodowym (polskim). Wraz z rozwojem Reformacji rozwijało się też szkolnictwo - aby każdy mógł czytać i pisać.
Nieco inaczej potoczyły się losy Kościoła na Warmii, a więc także w dawnym Olsztynie. Warmia była samodzielnym biskupstwem związanym od 1466 roku z władzą i opieką królów polskich. W 16 w. Reformacja zaczęła początkowo i tu zapuszczać korzenie, jednak nie zdołała się rozwinąć z powodu zależności Warmii od Korony oraz nieprzychylności biskupa warmińskiego.
Na przełomie 16 i 17 wieku sąsiadowały więc tu ze sobą dwa samoistne państewka: ewangelickie Prusy Książęce (Mazury) z kilkoma kościołami katolickimi i katolicka Warmia, gdzie nie było miejsca dla ewangelików.
Według kronik kościelnych, o początkach parafii ewangelickiej w Olsztynie można mówić od 1773 roku bowiem wcześniej nie wolno było na Warmii przebywać ewangelikom dłużej niż jeden rok. Nie wolno im było nabywać własności ani uprawiać handlu. W 1772 r. znajdowały się jednak w Olsztynie i okolicach pojedyncze rodziny ewangelickie, szukające zaspokojenia potrzeb religijnych w parafiach Mazurskich.
Dnia 26 maja 1773 roku - a więc ponad 230 lat temu, odbyło się w Olsztynie pierwsze ewangelickie nabożeństwo, odprawione na zamku przez Księdza Cacha (Zacha) z Olsztynka. Od tego czasu odbywały się tam nabożeństwa. Z braku stałego duszpasterza dojeżdżali różni księża z Mazur, najczęściej jednak proboszcz z Pasymia.
W 1779 roku przybył do Olsztyna pierwszy katecheta i odtąd odbywały się tu już stałe nabożeństwa niedzielne i nauka w dni powszednie.
W 1825 roku parafia zakupiła dom w Olsztynie z przeznaczeniem na plebanię, z mieszkaniem dla nauczyciela i na szkołę. Jest to do dziś dom plebanii ewangelickiej. Wraz z rozwojem miasta wzrastała też liczba parafian i trzeba było pomyśleć o wybudowaniu kościoła.
W 1832 roku zakupiony został plac pod kościół, ale dopiero 9 czerwca 1876 r., czyli 44 lata później, położono kamień węgielny pod jego budowę.
Budowę ukończono 13 października 1877 roku odbiorem prac, a 2 dni później z udziałem licznych gości odbyła się uroczystość poświecenia nowego kościoła.
Według zachowanych relacji, w tej uroczystości wzięli udział nie tylko przedstawiciele naczelnych władz Kościoła z Królewca, goście z sąsiednich parafii mazurskich i miejscowi parafianie, ale także olsztyńscy katolicy i Żydzi.
Po pożegnalnym nabożeństwie w starej sali nabożeństw na zamku uroczysty pochód z dziedzińca zamkowego przeszedł przy dźwiękach nowych dzwonów do nowego kościoła, który poświęcono Słowem Bożym i modlitwą.
Pierwsze kazanie w nowym kościele wygłosił jego budowniczy - proboszcz Albert Zapatka w oparciu o tekst biblijny z Ewangelii Jana: "Jeśli kto mnie miłuje, słowa mojego przestrzegać będzie, i Ojciec mój umiłuje go, i do niego przyjdziemy, i u niego zamieszkamy." (14:23)
Uroczystość poświęcenia kościoła zakończył wieczorny koncert organowy znanego organisty Boelkerlinga z Królewca, a towarzyszył mu miejscowy mieszany chór. Na koncercie zebrało się 1200 olsztynian i gości.
Jesteśmy wdzięczni Panu Bogu i budowniczym za ten piękny Dom Boży, w którym gromadzimy się na nabożeństwach, na wspólnych modlitwach, a także na koncertach. Oby zawsze te sienie były miejscem oddawania chwały Wszechmogącemu Bogu.
Korzystając z obecności pragnę jak najserdeczniej podziękować Panu Prezydentowi, Urzędowi Miasta, Wojewódzkim i Miejskim Konserwatorom oraz wszystkim ofiarodawcom za wspieranie prac remontowych i konserwatorskich, aby ten kościół jako cząstka dziedzictwa narodowego służył nie tylko nam, ale i przyszłym pokoleniom olsztynian. Nie wyobrażam sobie olsztyńskiej starówki bez tego neogotyckiego kościoła ewangelickiego.
Pragnę także wyrazić najserdeczniejsze podziękowania dla wszystkich, którzy przygotowali tę jubileuszową uroczystość - a przede wszystkim Mazurskiemu Towarzystwu Ewangelickiemu, któremu przewodniczy Pan Erwin Kruk. Dziękuję referentom i chórowi Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Olsztynie pod batutą p. Andrzeja Kwahsa. Dziękuję Państwu za to, że zechcieliście razem z nami świętować ten jubileusz.
Życzę Państwu Bożego błogosławieństwa.
